Naar de zaak.

Velen van jullie kennen vast wel het onderstaande filmpje: First follower, Leadership Lessons from Dancing Guy. Dit meer dan een miljoen keer bekeken youtube filmpje wordt vaak laten zien bij bijeenkomsten die gaan over ‘leiderschap’. Het filmpje is namelijk erg illustrerend voor hoe ‘leiderschap’ eruit kan zien. Leiderschap kan een man zijn die als een malloot in zijn eentje staat te dansen op een grasveld terwijl iedereen verbaasd toekijkt, maar uiteindelijk er in slaagt iedereen met zich mee te krijgen. 

De laatste tijd wordt er veel over het onderwerp leiderschap gezegd en geschreven door allerlei slimme mensen, vaak werkzaam in het hoger management of HRM van zowel publieke als private organisaties. Afgelopen maandag nog werd tijdens een masterclass aan de zaal gevraagd ‘Wie beschouwt zichzelf hier als een leider?’. Toen maar een paar handen de lucht in gingen werd er gezegd ‘Dat zal niet voldoende zijn om iets te veranderen!’. 

Blijkbaar hangt ‘leiderschap’ samen met ‘iets veranderen’. Laten we eens verder gaan op dit gedachte spoor aangezien dit vragen oproept. Wat moet je veranderen als leider? Hoeveel? Hoe impactvol moet mijn verandering zijn? Op persoonlijk of zakelijk gebied? Of beiden?  Om een poging te doen deze vragen te beantwoorden ga ik in de komende blogs aan de hand van verschillende bronnen alle vormen of kenmerken van leiderschap langs die zij noemen en analyseer ik deze. Nu eerste de klassieke theorieen van leiderschap. 

4 Classic Leadership theories (Kendra Cherry): 

• ‘Great leaders are born, not made’: De Great Man Theory is een theorie afkomstig uit de 19e eeuw en gaat er van uit dat leiders unieke eigenschappen mee hebben gekregen van geboorte die hen onderscheidt van anderen. Leider kan je daarom niet worden als je dat van nature niet bent. Als voorbeeld werden bij deze theorie namen als Gandhi, Ceasar en Lincoln genoemd. Een bekend gezegde afkomstig uit deze stroming van Thomas Carlyle vat dit denken samen in  ’The history of the world is but the biography of great man’.
• Contigentie theory: De contingentie theorie is eeen theorie die het succes van een bepaald type leider probeert te verklaren aan de hand van de ‘fit’ die er is met de omgeving. Door dat de omgeving (organisatie, volgers, periode) bepaalde kenmerken heeft die veranderen zijn steeds andere leiderschapsstijlen succesvol. Als er een fit is tussen de leiderschapsstijl van een bepaald persoon en de omgeving kan dit leiden tot diens profilering als leider. Dit hangt samen met de ‘situational theorie’ die stelt dat de situatie de leider maakt. 
• Behavourial Theory: Behavourial Theory is het tegenovergestelde van de Great Man Theory omdat ze er namelijk van uitgaat dat leiderschap niet is aangeboren, maar aangeleerd. Leaders are made, not born. Deze theorie legt dan ook de focus op het bestuderen van gedragingen in plaats van persoonlijkheidskenmerken. 
• Management theorie: Management Theory bouwt een beetje voort op Behavourial Theory omdat ze er van uitgaat dat leiderschap wel enigzins is aan te leren. Transactional theory kijkt binnen deze stroming naar de transacties tussen leidinggevende en medewerkers en binnen groepsprocessen. Door straffen en belonen in transactierelaties kan leiderschap worden aangeleerd. Relationship Theory kijkt naar de relatie die leidinggevende en medewerker opbouwen die directe transactie overstijgt, en kent principes als wederkerigheid en vertrouwen. Leiders met een tranformationele leiderschapsstijl proberen anderen te motiveren en inspireren in hun werkzaamheden en volgelingen te creeren door het hebben van een morele standaard in plaats van transactioneel straffen en belonen.

In de praktijk

De Great Man Theory lijkt vooral de laatste tijd weer uit de oude doos te worden getrokken. Denk maar aan de steeds terugkerende roep om ‘Leiderschap’ in de politiek door de media, burgers en aan de tafels van actualiteitenprogramma’s. “Wat heeft u wat uw concurrenten niet hebben? En hoe gaat u daarmee als partijleider Nederland uit de crisis halen?‘ Dit is een vraag waar een Great Man veronderstelling van leiderschap onder ligt; een leider heeft de execptionele kenmerken om de geschiedenis te veranderen en een verschil te maken. De leider kan dit vanwege zijn of haar unieke kwaliteiten en persoonlijkheid. Ook dit zien we terug in de van-de-VS- gekopieerde aandacht voor charisma en uitstraling maar ook achtergrond, karakter, leeftijd en zelfs geslacht. Opmerkingen van Pauw zoals”Is het een voordeel dat u een vrouw bent?” en “Hoe volks bent u?” zeggen genoeg. Tenslotte is Great Man Theory  toe te passen op de impact die Pim Fortuyn heeft gehad op zijn volgelingen (zie mijn vorige blog) en de wijze waarop wij nu nog over hem praten. Als een Great Man die alles anders had kunnen maken.

De contingentietheorie wordt ook vaak gebruikt om te verklaren waarom een leider veel volgelingen heeft op een bepaald moment. Vroeger was dit vooral een expertise van historici die alle omstandigheden probeerden te doorgronden die de opkomst van grote leiders kunnen verklaren, zoals de opkomst van Hitler in Duitsland. Nu wordt er ook aan de keukentafel gesproken over ‘de context, de tijdsgeest, het klimaat en de sentimenten in de samenleving’ die het succes van een leider, partij of gedachtegoed kunnen verklaren. DIt komt mede door de sterke ontwikkeling de afgelopen decennia in de media voor het schetsen van het grotere plaatje door middel van achtergrondartikelen, documentaires en actualiteitenprogramma’s (zie o.a de fim Teacher’s Pet waarin deze ontwikkeling in kranten aan bod komt). 

De contigentietheorie zien we ook terug in de roep van velen om leiders die zich beter weten te vormen naar de behoeften van de omgeving. Zo praat Sywert (G500) al een paar weken bij DWDD over de ‘nieuwe politiek’ die noodzakelijk is om aan te sluiten bij de huidige maatschappelijke ontwikkelingen. ‘Oude politiek’ is haar ‘fit’ met de omgeving kwijt. Opmerkelijk is dat Sywert er ook een Great Man beeld op na houdt, want met zijn nieuwe iniatief wilt hij de beloften van politici gaan bewaken; denkt hij ECHT dat een politici uberhaput zijn beloften KAN waarmaken? Dit kijken naar de omgeving zien we ook in het bedrijfsleven waar steeds meer uit het raam wordt gekeken naar de wereld; zullen we eens aan onze stakeholders vragen wat zij willen en met hen samenwerken?

De Situational Theory en Behavourial Theory gaan nog een stapje verder door te stellen dat de gelegenheid de leider creeert. Je wordt geen leider omdat je bijzonder of beter bent dan de rest, maar omdat je op het juiste moment op de juiste plek bent en dan in een keer de kans krijgt je kop boven het maaiveld uit te steken. Een beetje zoals in het circus een onverwachte spotlight op je gericht krijgen. Deze theorie zien we terug in het eeuwenoude relativisme van mensen ‘Hij zit ook maar toevallig op die plek’. Uitgewerkt zien we dit terug in het belang dat nu wordt gehecht aan het hebben van een ‘netwerk’. Zonder netwerk, kom je nergens. Dit gaat er sterk van uit dat mensen niet op eigen kracht, door hun persoonlijkheid of kwaliteiten in een leidinggevende positie komen maar sterk afhankelijk zijn van anderen en het krijgen van kansen. 

Tenslotte zijn er de managementtheorieen, ooit alleen populair in management kringen maar inmiddels overgeslagen op de gewone burger. Vanuit management oogpunt zijn leidinggevenden pas leiders als ze mensen ‘inspireren’ in plaats van alleen aansturen. ‘De intrinsieke motivatie aan kunnen wakkeren van medewekers, ze meenemen in je verhaal, een visie hebben en die stip aan de horizon kunnen zetten’, zijn veel geprezen kenmerken van deze leiders. Behalve leidinggevenden kunnen vanuit dit oogpunt ook medewerkers ‘leider’ worden op de werkvloer. En dus schieten de leiderschapsprogramma’s als paddenstoelen uit de grond in BV. Nederland. Als in het bedrijfsleven iets populair is gaat ook Den Haag ermee aan de slag, zoals blijkt uit het programma Ambtenaar 2.0 waarin ‘leiderschap’ een belangrijk onderdeel is van het verandertraject. Onder het volk heeft het idee ‘leiderschap aan te kunnen leren’ ook de hartjes van velen gewonnen. Op New Age achtige manier probeert iedereen zijn of haar kracht te vinden, andere te inspireren en een eigen verhaal te hebben. Je zou kunnen zeggen, waarom dan toch die roep om meer leiderschap als we dat zelf al belichamen?